Żywe skamieniałości oraz ogniwa pośrednie świata motyli
Wyobraźnię ludzi odwiedzających muzea przyrodnicze rozpalają wszelkiego rodzaju „żywe skamieniałości” oraz ogniwa pośrednie. Te pierwsze wyglądają tak samo jak ich przodkowie przed milionami lat np.: miłorząb i magnolia wśród roślin, a wśród zwierząt. Te drugie, zwykle już wymarłe, a zachowane w postaci prawdzich skamienielin, łączą w sobie dwu spokrewnionych, acz niezbyt podobnych grup organizmów np.: gadów z ptakami (Archeopteryks) albo ryb z płazami (Ichtyostega, Tiktaalik). Zupełnie wyjątkowo spotyka się żywe skamieniałości wyglądające niczym ogniwa pośrednie np.: hoacyna i dziobaka. Takie cudaki można jednak spotkać wśród ciem i motyli! Nie tylko gdzieś nad Amazonią czy w przebogatych muzeach „historii naturalnej” UK, lecz również w dzikiej przyrodzie w Polsce. Mowa tu o skrzydliniakowatych (Micropterigidae), liczącej około 120 gatunków rodzinie prymitywnych ewolucyjnie, drobnych łuskoskrzydłych z nadrodziny Micropterigoidea, a podrzędu Zeugloptera, łączących w sobie cechy wymarłych Tarachoptera i chruścików z bardziej zaawansowanymi ewolucyjnie cechami „nowoczesnych” ciem i motyli dziennych. Skrzydliniaki to wyjątki w motylim świecie, albowiem nie tylko ich gąsienice, lecz także poczwarki i stadia dorosłe zamiast ssawki posiadają gryzący aparat gębowy z funkcjonalnymi żuwaczkami. Nie mogą zatem posysać nektaru z odwiedzanych kwiatów.
Wyróżniki skrzydliniaków
Pozostałe cechy charakterystyczne Micropterigidae to:
- czułki opatrzone swoistymi, workokształtnymi narządami czuciowymi (sensilla),
- odnóża z ostrogami w schemacie 0/0/4,
- skrzydła przednej pary o rozwidlonej żyłce Sc,
- jaskrawe ubarwienie, powszechna iryzacja skrzydeł,
- końcowe segmenty odwłoka u samic bez apofizy
- większość posiada przyoczka.
Różnicom w budowie ciała towarzyszą uderzające różnice w budowie genomu między skrzydliniakami a całą resztą dzisiejszych łuskoskrzydłych. Gąsienice wielu członków tej rodziny „żywych skamieniałości” wciąż żerują na dawnych, prymitywnych ewolucyjnie roślinach jak mchy i wątrobowce, niekiedy powstała z nich ściółka leśna. Egzemplarze dorosłe, uskrzydlone, żywią się pyłkiem kwiatowym. Niekiedy jednak sięgają po pokarm zgoła omijany przez typowe łuskoskrzydłe, ważny być może dla ich przodków – zarodniki paproci. Dość wydajnymi zapylaczami w obrębie tej rodziny są członkowie rodzaju Sabatinca.
Wyewoluowały zapewne w środkowym lub późnym triasie. Dość pospolite musiały być w kredzie, pełniąc istotną rolę w ówczesnych ekosystemach. Wiele z nich zachowało się w znanych ostojach żywych skamieniałości:
- na Antypodach (Australii i Nowej Zelandii)
- Wyspach Japońskich.
Cudze chwalicie, swego nie znacie!
Co najmniej 8 gatunków tych ogniw pośrednich motylowego świata występuje u nas w Polsce. Pospolity i szeroko rozpowszechniony pozostaje uroczy skrzydliniak rudogłowy Micropterix calthella. To typowy gatunek mokrych lub zmiennowilgotnych łąk w dolinach rzek, gęsto porośniętych kaczeńcem (kniecią błotną) – podstawową roślina pokarmową jego larw. W Polsce tworzy tylko jedno pokolenie rocznie, w maju i czerwcu.
Na południu kraju lokalnie liczny bywa skrzydliniak złociszek Micropterix aruncella. Jego larwy żerują na przetacznikach bądź jaskrach. Formy dorosłe uwielbiają pyłek wywiany wiatrem z kwiatów na okoliczne liście. Lata od maja do sierpnia. Obserwuje się dwa pokolenia roczne. Trzyma się ciepłych i suchych muraw oraz świetlistych polan leśnych, nierzadko o wystawie południowej, a wapiennym podłożu.
O wiele rzadziej obserwuje się na naszych ziemiach skrzydliniaka Schaeffera Micropterix schaefferi. Wyróżnia go niepowtarzalna, żółta „czuprynka” na łebku, zbliżająca go do amerykańskiego prezydenta. Poza Polska dość regularnie obserwuje się osobniki dorosłe, żerujące na pyłku borówek. O rozwoju jego larw niemal nic nie wiadomo. Być może żerują na leśnej trawie: kłosownicy pierzastej?
Wykorzystane źródła:
Han, N., Zhang, W., Fang, H., Wang, J., Shih, C., & Ren, D. (2024). Geometric morphometric analyses of Micropterigidae lineages (Lepidoptera) with two new species from mid-Cretaceous amber of northern Myanmar. Cretaceous Research, 160, 105897.
Liao, C. Q., Yagi, S., Chen, L., Chen, Q., Hirowatari, T., Wang, X., … & Huang, G. H. (2023). Higher-level phylogeny and evolutionary history of nonditrysians (Lepidoptera) inferred from mitochondrial genome sequences. Zoological Journal of the Linnean Society, 198(2), 476-493.
Senn, P. (2018). The Lepidoptera of Gdynia. Rocznik Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Przyroda, 24(002), 1-58.
Thien, L. B., Bernhardt, P., Gibbs, G. W., Pellmyr, O., Bergström, G., Groth, I., & McPherson, G. (1985). The pollination of Zygogynum (Winteraceae) by a moth, Sabatinca (Micropterigidae): an ancient association?. Science, 227(4686), 540-543.
Zeller-Lukashort, C., Kurz, M., Lees, D., Kurz, M. (2007). A review of Micropterix Hübner, 1825 from northern and central Europe (Micropterigidae). Nota Lepid. 30(2), 235-298.
Autor – Adam Kapler